Çapanoğulları İsyanı'nı Anlamak

Büşra Nur Topal Akdoğmuş’un "Çapanoğulları: Taşra Elitinin Dönüşümü" (İletişim Yayınları,2025) adlı eseri, Anadolu’nun güçlü yerel hanedanlarından biri olan Çapanoğulları ailesinin Osmanlı Devleti ile kurduğu siyasal ilişkiyi ve Millî Mücadele Dönemi'nde ortaya çıkan Çapanoğlu İsyanı’nı tarihsel bağlam içinde incelemektedir. Çalışma, özellikle yerel güç odaklarının merkezi otorite ile ilişkilerini sadakat, meşruiyet ve siyasal tercih bağlamında ele alması bakımından önem taşımaktadır.
Eserde ilk olarak Çapanoğulları Hanedanı’nın tarihsel kökenleri ve Osmanlı Devleti ile kurduğu ilişkiler ele alınmaktadır. Konar-göçer bir topluluk olarak Anadolu’ya gelen Çapanoğulları, zamanla Osmanlı idari yapısı içerisinde güçlü bir "ayan hanedanı" haline gelmiştir. Osmanlı hanedanına gösterdikleri bağlılık ve özellikle kritik dönemlerde merkezi otoriteye verdikleri destek sayesinde hanedanın nüfuz/yetki alanı giderek genişlemiştir. Bu süreçte Çapanoğulları’nın etkisi kuzeyde Trabzon’dan güneyde Adana’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada hissedilmiş, hatta Ankara vilayetinin de bu nüfuz alanı içerisinde yer aldığı görülmüştür.(Parantez içinde belirteyim:Kırşehir de bu dönemde uzun müddet Yozgat'tan yönetilmiştir. Dr. İzzet Karakuş'un Orta Anadolu Bozlakları adlı eserine göre Akşamdan mı Geçtin Kayalık Özü bozlağı Kırşehir'in yerel beyi ile Çapanoğlu Süleyman Bey arasındaki çatışma nedeniyle yakılmıştır:Akşamdan mı geçtin Kayalık Özü/Kargalar mı oydu o ela gözü/Üzerime dökün lavanta tozu/Kalk kardeşim siperleri tutalım/Geliyor Çapanoğlu kurşun atalım...)
Osmanlı Devleti’nin ayanların gücünü sınırlamaya çalıştığı dönemlerde dahi Çapanoğulları’nın merkezi yönetime karşı açık bir isyana girişmemesi, hanedanın siyasal stratejisinin temelinde Osmanlı hanedanına bağlılığın bulunduğunu göstermektedir.

Bu tarihsel arka plan, Millî Mücadele döneminde ortaya çıkan Çapanoğlu İsyanı’nın anlaşılması açısından belirleyicidir. Çapanoğulları Hanedanı’nın siyasal yaklaşımı saltanat ve hilafet kurumlarına bağlılık temelinde şekillenmiştir. Bu doğrultuda hanedan, İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne muhalif bir konum almış ve Yozgat’ta Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın teşkilatlanmasına öncülük etmiştir. Hanedanın siyasal anlayışı modernleşmeye tamamen kapalı olmamakla birlikte meşruiyetin temel kaynağını Osmanlı saltanatı ve hilafet kurumunda görmektedir.

Millî Mücadele sürecinde ortaya çıkan temel kırılma noktası ise meşruiyet meselesidir. Ankara’da kurulan Büyük Millet Meclisi işgale karşı direniş yoluyla ülkenin kurtuluşa ulaşacağını savunurken, İstanbul’daki padişah yönetimi daha uzlaşmacı ve teslimiyetçi bir siyasal çizgi benimsemiştir. Bu durum dönemin siyasal atmosferinde ciddi bir meşruiyet tartışmasına yol açmıştır. Günümüzden bakıldığında bu tutum zaman zaman çelişkili ve hatta tuhaf görünebilse de dönemin koşullarında padişah yanlısı çevreler işgal güçleriyle uzlaşmanın devleti koruyabileceğini düşünmekteydi. Bu anlayışın ulaştığı en çarpıcı noktalardan biri, bazı padişah yanlısı çevrelerin Yunan ordusunun Anadolu’daki ilerleyişini dahi olumlu değerlendirebilmeleridir. Bu durum, dönemin siyasal ve zihinsel bölünmüşlüğünü göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Bu bağlamda İslam siyaset düşüncesinde önemli bir yere sahip olan Hurûc-ı ale’s-Sultan kavramı da Çapanoğulları’nın tutumunu anlamak açısından anahtar bir rol oynamaktadır. Hurûc-ı ale’s-Sultan, meşru kabul edilen bir hükümdara karşı silahlı başkaldırı anlamına gelmekte ve klasik İslam siyaset düşüncesinde çoğunlukla meşru görülmemektedir. Osmanlı siyasal geleneğinde de padişah meşru otoritenin temsilcisi olarak kabul edildiğinden, ona karşı girişilen hareketler çoğu zaman “hurûc” kapsamında değerlendirilmiştir. Nitekim Millî Mücadele sürecinde İstanbul hükümeti tarafından yayımlanan fetvalarda Ankara hareketi bu kavram çerçevesinde değerlendirilmiş ve padişaha karşı gelenlerin asi sayıldığı ifade edilmiştir. Çapanoğulları’nın Ankara hareketine yönelik tavrı da büyük ölçüde bu meşruiyet anlayışından beslenmiştir.

Bu noktada Millî Mücadele döneminde ortaya çıkan İttihatçı-İtilafçı ayrışmasının yalnızca Türkiye’ye özgü olmadığı da görülmektedir. Bu kamplaşma, işgal yıllarında Yunanistan’da ortaya çıkan kralcılar ile Venizelos yanlıları arasındaki siyasal bölünmeye benzer bir nitelik taşımaktadır. Her iki durumda da toplum, meşruiyetin kaynağı ve izlenecek siyasal strateji konusunda iki farklı çizgi arasında bölünmüştür.

Yozgat’ta yaşanan gelişmeler de bu siyasal ve ideolojik zemin üzerinde şekillenmiştir. Hanedan, Ankara yönetimine karşı bölgede propaganda faaliyetleri yürütmüş ve halkı bu doğrultuda mobilize etmeye çalışmıştır. Bu süreçte Ankara yanlısı olarak görülen kişilerin “gavur” olarak nitelendirilmesi, dönemin siyasal kutuplaşmasının dini söylemler üzerinden ifade edildiğini göstermektedir.

İsyanın görünürdeki başlangıcı ise Yozgat Müftüsü’nün Ankara hükümeti için yardım talep etmesiyle ortaya çıkmıştır. Müftünün Çapanoğlu Camii’nde halktan yardım istemesine Çapanoğulları karşı çıkmış, müftünün durumu Ankara’ya bildirmesi üzerine bölgeye gönderilen Kılıç Ali gelişmelerin ciddiyetini tespit etmiştir. Kısa süre sonra olaylar açık bir isyana dönüşmüş ve Çapanoğulları bazı Çerkez ve Kürt eşkıyaları ile yerel köylü gruplarını yanlarına alarak Ankara hükümetine karşı iki kez isyan girişiminde bulunmuştur. Hanedan üyelerinden Edip Bey, Celal Bey ve Halit Bey isyana katılmıştır. Ancak çatışmalar sırasında Edip ve Celal beyler savaş alanını terk ederek kaçmış, Halit Bey ise mücadeleyi sürdürmüştür. İsyanın bastırılması sürecinde Ankara hükümeti adına hareket eden Kuvâ-yı Milliye birlikleri ve özellikle Çerkes Ethem önemli bir rol oynamış ve isyanın bastırılmasında belirleyici olmuştur. İsyanın bastırılmasının ardından Halit Bey idam edilirken Edip ve Celal beyler sürgün cezasına çarptırılmıştır.

Çalışmanın dikkat çektiği önemli noktalardan biri de Cumhuriyet yönetiminin bu olay sonrasındaki yaklaşımıdır. Cumhuriyet yönetimi, Çapanoğulları ailesinin Millî Mücadele dönemindeki bu girişimine rağmen hanedana karşı tamamen dışlayıcı bir tutum sergilememiştir. Aksine, ilerleyen yıllarda Çapanoğulları ailesinden gelen bazı kişilere devlet bürokrasisinde üst düzey görevler verilmiştir. Bu durum, erken Cumhuriyet döneminde siyasal bütünleşme ve toplumsal uzlaşma politikalarının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak Taşra Elitinin Dönüşümü, Çapanoğlu İsyanı’nı yalnızca yerel bir ayaklanma olarak değil, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde ortaya çıkan meşruiyet tartışmaları, siyasal sadakat ilişkileri ve Hurûc-ı ale’s-Sultan kavramı çerçevesinde ele alarak dönemin siyasal zihniyet dünyasını ve insan psikolojilerini anlamaya katkı sunan önemli bir çalışma niteliği taşımaktadır.